meyer_biro_somers

Publicatie | In de kantlijn van de Sovjet-Unie. Elian Somers’ Border Theories

Published as: ‘On the margins of the Soviet Union; Elian Somers’s Border Theories / In de kantlijn van de Sovjet-Unie; Elian Somers’ Border Theories’, SMBA Newsletter N* 131. Download pdf

Dutch text:

In 1890 doorstak Anton Tsjechov Rusland en Siberië om in Sachalin de strafkolonies te bestuderen. Na een reis van 81 dagen per trein, paardenkoets, slee en schip arriveerde hij op het eiland dat tussen de zeeën van Japan en Ochotsk ligt, hemelsbreed dichterbij San Francisco dan bij Moskou. In de volgende drie maanden voerde hij in deze “hel” eigenhandig een soort census uit, waarvoor hij ongeveer alle tienduizend verschoppelingen en criminelen op het eiland interviewde en registreerde. Wat Tsjechov, een gevierd schrijver maar van huis uit arts, dreef tot deze hachelijke onderneming is nooit helemaal opgehelderd. Zelf deed hij nogal raadselachtig over zijn motieven. Hij had in de jaren voor zijn reis tot zijn spijt de geneeskunde, zijn “wettige vrouw”, “verwaarloosd”, schreef hij aan een vriend. Een ander kreeg te horen dat hij naar Sachalin ging om simpelweg “een jaar of anderhalf” uit zijn leven “weg te strepen”.

Al lezende in De reis naar Sachalin, het in 1895 gepubliceerde onderzoek en reisverslag in een, krijg je de indruk dat de schrijver door deze expeditie ook vat wilde krijgen op de immense grootte en schaal van Rusland. Hij noemt de reis zijn Odyssee naar de meest uiterste rand. “Siberië is een koud en lang land,” merkt hij op. Het weer in Sachalin is ruig, en de bevolking nog ruiger, schrijft hij elders. Sachalin “lijkt het einde van de wereld, alsof je niet verder kunt.”

Voor wie naar de foto’s van Elian Somers kijkt, is het niet moeilijk voor te stellen dat Sachalin nog steeds een einde van de wereld is. Vanaf een heuvel kijk je een dal in, waarin zich de hoofdstad Joezjno-Sachalinsk uitstrekt. Veel is daar niet van te zien. Een horizon ontbreekt, de blik strandt in een grauwe rouwdeken van mist. Op de enkele dichtbijgelegen straten en blokken na gaat de stad gehuld in nevels – dezelfde nevels waarvan Tsjechov klaagt dat ze op Sachalin het eeuwig leven hebben.

Tussen De reis naar Sachalin en Elian Somers’ werk Border Theories (2009-2013) bestaat een soort intuïtieve verwantschap. Dat komt niet enkel door de nevels van Sachalin. Border Theories gaat over Joezjno-Sachalinsk, maar ook over twee andere steden in de kantlijn van de Russische federatie: Birobidzjan, een stad tegen de grens met China, en Kaliningrad, bestuurlijk centrum van de gelijknamige Russische enclave tussen Polen en Litouwen. De overeenkomst van de foto’s met de Odyssee van Tsjechov reikt dieper. De schrijver werd het onbekende gebied in gedreven door een nieuwsgierigheid naar het spel tussen het centrum en de periferie, de afstand tussen de hoofdstad en de rafelrand, het verschil tussen de norm en de afwijking. Hij was geïnteresseerd in de discrepantie tussen het officiële Rusland, zoals bedacht en beschreven in de studeerkamers en salons van Moskou en St. Petersburg, en het officieuze Rusland dat door die representaties ontkent of onderdrukt werd, een gigantische etnische, culturele, taalkundige en religieuze lappendeken.

Border Theories – dat naast Somers’ foto’s bestaat uit teksten en uit archieven verzamelde documenten, foto’s en kaarten – onderzoekt hetzelfde schemergebied tussen plan en werkelijkheid. Somers raakte geïntrigeerd door de wijze waarop in steden als Joezjno-Sachalinsk, Birobidzjan en Kaliningrad in de Sovjettijd en daarna zowel het architectonische aanzien, als de demografie, als de geschiedenis meermaals herschreven zijn. De drie steden liggen in betwist gebied, en hebben een betwiste geschiedenis. Allerlei nationalistische, etnische en culturele verhalen zijn hier met elkaar verstrengeld.

Neem bijvoorbeeld Sachalin. Kijk naar de kaart en je ziet waarom het eiland tot op de dag inzet van diplomatieke strijd is. Het ligt in het verlengde van de Japanse archipel, maar raakt aan de noordkant bijna het Siberische vasteland. In de winter kan de oversteek naar het Aziatische vasteland te voet worden gemaakt. Zelfs over wie Sachalin ontdekt heeft, bestaat onenigheid: was het een Rus, een Japanner of toch ‘onze’ Gerrit de Vries in de zeventiende eeuw? In de afgelopen honderdzestig jaar ging het eiland verschillende malen over van Japanse naar Russische handen en weer terug, soms gedeeltelijk, soms in zijn totaliteit. Toen Tsjechov Sachalin bezocht, stond het onder Russisch bestuur en fungeerde het voornamelijk als verbanningsoord. Na de Russisch-Japanse oorlog in 1904-1905 werd het eiland in tweeën gedeeld, waarbij het zuidelijke deel bij Japan gevoegd werd. Na de Japanse capitulatie in 1945 annexeerde de Sovjet-Unie ook het zuidelijke gebied. De Japanse bevolking werd verdreven. Toyohara, de belangrijkste plaats op het eiland, werd grondig ontdaan van Japanse invloeden en vertimmerd tot Joezjno-Sachalinsk.

Kaliningrad en Birobidzjan hebben vergelijkbaar complexe verledens. Kaliningrad heette tot 1945 Koningsbergen (Königsberg). In dat jaar werd de regio Oost-Pruisen vrij snel na verovering door het Rode Leger ingelijfd door de Sovjet-Unie. Als eerbetoon werden zowel de regio als de stad vernoemd naar de net-overleden oud-president van de Soviet-Unie, Michail Kalinin. De ‘ontduitsing’ van het gebied beperkte zich niet tot de symbolische naamsverandering. Bijna alle ongeveer honderdtienduizend overgebleven etnische Duitsers, uit een totaal van bijna een miljoen die reeds gevlucht waren, werden gedeporteerd. Op de stad, die zwaar gehavend uit de oorlog was gekomen, werd een ‘Russisch’ wederopbouwplan geprojecteerd. In een rigoureus reinigingsritueel werd de gebouwde omgeving gezuiverd van alles dat het ‘Duitse’ verleden kon oproepen.

Voor Birobidzjan is er een vergelijkbaar verhaal. Deze stad is in de jaren dertig van de vorige eeuw gebouwd, als bestuurlijk centrum van de destijds zojuist opgerichte Joods-Autonome Regio, op grondgebied dat – om het nog ingewikkelder te maken – in 1858 geannexeerd werd van China. De stichting van de Joods-Autonome Regio was het gevolg van de korenisatie-politiek van het Kremlin, waarbij etnische minderheden ‘thuislanden’ aangewezen kregen in de periferie van de Sovjet-Unie. Korenisatie, hetgeen zoiets betekent als ‘inheems maken’, was geënt op een vroeg pamflet van Jozef Stalin, Marxisme en het Nationale Vraagstuk, uit 1913. Wrang genoeg was het dezelfde Stalin die toen hij aan de macht kwam deze politiek terugdraaide en ‘russificatie’ van de randgebieden propageerde: een opgelegde identiteitspolitiek waarbij niet-Russische groepen gedwongen werden tot assimilatie.

Joezjno-Sachalinsk, Birobidzjan en Kaliningrad zijn in Border Theories getuigen van de wijze waarop het Kremlin trachtte via stedenbouw en etno-politiek – in dit geval deportaties en herbevolking – vat te krijgen op dit eindeloze gebied. Op een foto, genomen vanaf een hoog standpunt, zie je de bebouwing van Birobidzjan net boven de bomen uitkomen. Het zijn portiekflats die netjes in het gelid staan. Khruschevka worden deze gebouwen in Rusland vaak genoemd, omdat ze vooral in periode van Kroetschov gebouwd zijn: de jaren ’60 uit de twintigste eeuw. Op een tweetal foto’s uit Kaliningrad staan ze beter in beeld. Dat in twee steden die negenduizend kilometer van elkaar verwijderd zijn dezelfde portiekflats staan is geen toeval, maar laat zien hoe Moskou door architectuur en stedenbouw dit grote, kreukelige rijk wilde gladstrijken. Een bekende Sovjetanekdote verhaalt van een man die dronken in de trein in slaap valt en wakker wordt in de verkeerde stad. In de veronderstelling dat hij nog in zijn woonplaats is, stopt hij een taxi, geeft zijn adres en laat zich rijden. Hij stapt uit in een straat die dezelfde naam draagt als de straat waarin hij woont, voor een gebouw dat eruit ziet als het gebouw waar hij leeft. De man opent de voordeur met zijn eigen sleutel, gaat het appartement binnen en valt in slaap in bed, om pas te ontdekken dat het niet zijn huis is als hij gewekt wordt door andermans geliefde.

Border Theories toont de feilbaarheid van deze grootschalige stedenbouwkundige projecten, maar niet op een manier die doet denken aan ramptoerisme, waarbij we smalend langs de jammerlijk mislukte yesterday’s tomorrows van het communisme worden geleid. Border Theories is niet simpelweg een vertelling over de discrepantie tussen het utopische beeld van de stralende socialistische stad en de grauwe stedelijke realiteit – dat liedje kennen we inmiddels wel. Als je er oog voor hebt, geven de foto’s van Somers wel iets prijs over de manier waarop alle politieke omslagen littekens achterlaten in het weefsel van de stad. Vaker echter roepen de foto’s vragen op.

Een goed voorbeeld daarvan is een foto van een monumentaal gebouw van witgepleisterde baksteen in Birobidzjan. Hier zijn er op het eerste gezicht genoeg aanknopingspunten voor een hermeneutische beeldanalyse. Het gebouw lijkt stilistisch (modernisme met een vleugje art-deco) gemakkelijk te dateren: de jaren dertig. Is dit een scherf van het nooit volledig gerealiseerde stedenbouwkundige plan voor Birobidzjan van voormalig Bauhaus-directeur Hannes Meyer? Het blijkt ingewikkelder te liggen. Het betreft een recente herinterpretatie van het Bauhaus-theater dat hier in 1934 voor de Joodse gemeenschap gebouwd werd. Tijdens een antisemitische campagne van Stalin in de jaren 1948 en 1949 werd het theater, zoals veel Joodse publieke instituten in Birobidzjan, gesloten. Het gebouw werd eerst getransformeerd tot Paleis voor Sovjetpioniers en later, in de jaren ‘70, gesloopt. Ter gelegenheid van de vijftigste verjaardag van de Joods Autonome Regio werd het cultuurpaleis herbouwd, als icoon van de Joodse identiteit. Wrang genoeg besloot het Jiddisch Repertoire Theater, waar het gebouw aanvankelijk voor bedoeld was, zich uiteindelijk in Moskou te vestigen. Inmiddels hebben zich een aantal Chinese entrepreneurs in de plint genesteld.

Zo wordt één gebouw een soort capsule vol vragen. Wat is de relatie is tussen morfologie en ideologie, tussen vorm en inhoud, tussen een gebouw en wat er zich achter de gevels afspeelt? Wat blijft er nog over van het idee van de foto als betekenisdrager, of als journalistiek document, of als een venster op de werkelijkheid? Wat vertelt de foto van dit theater nu werkelijk over de werkelijkheid? Het roept Brechts beroemde opmerking in herinnering dat een “reproductie van de realiteit niets zegt over de realiteit”, zoals foto van een fabriek niets vertelt over de werkomstandigheden en “sociale relaties” in deze institutie. En toch biedt de foto, in wisselwerking met de andere informatiedragers (de teksten en onderschriften, het kaartmateriaal) wel een opening om na te denken over de geschiedenis van Birobidzjan. Of liever, in meervoud: de geschiedenissen van Birobidzjan, die historische narratieven vol plooien en kreukels, tegenstellingen en vraagtekens.

Geschiedenis is een werkplaats. In Birobidzjan moeten Khruschevka tegenwoordig steeds vaker wijken voor traditionalistische architectuur, in Kaliningrad vindt een herwaardering van de Duitse bouwkunst plaats en in Joezjno-Sachalinsk verrijzen er weer gebouwen die in vormentaal een Japanse invloed moeten suggereren. Dit soort ‘correcties’ van het stadsbeeld zijn een aanwijzing voor hernieuwde noties van plaats, etniciteit en verleden. Onderdeel van Border Theories is ook een projectie van het communistische vlaggenschip van Kaliningrad: het Paleis van de Sovjets. Saillant is dat deze indrukwekkende betonkolos binnenkort waarschijnlijk gesloopt wordt om plaats te maken voor een replica van het gebouw dat hier tot 1945 stond: het middeleeuwse slot van Koningsbergen. Hier wordt gesleuteld aan een stad om het gesleutel aan de geschiedenis te verbloemen, zoals dat ook in de Sovjet-Unie gebeurde. Ook dit soort pogingen zullen feilbaar blijken, waarop er weer opnieuw gesleuteld moet worden, en opnieuw, en opnieuw.

Eeuwige nevels.

~~
~~~
~~

Featured image: Hannes Meyer, Birobidzhan, The First Soviet Jewish City in the World, 1933–1934. © Deutsches Architekturmuseum, Frankfurt/Main

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s