Naamloos2

Opinie | Broedplaatsbeleid

Deze korte column schreef ik voor het aanstaande nummer van Rooilijn: Tijdschrift voor wetenschap en beleid in de ruimtelijke ordening, 47 (dec 2014) 6.

Broedplaatsen vullen niet het vacuüm van gemeentelijke verantwoordelijkheid

In een interview in Breed, het broedplaatstijdschrift van Amsterdam, stelde aftredend wethouder Maarten van Poelgeest begin dit jaar dat er ‘zes, zeven jaar’ een ‘omslag’ heeft plaatsgevonden in het broedplaatsenbeleid. Voordien was het programma ‘een soort grote subsidiepot om tegen de verdrukking in plekken te behouden voor kunstenaars’, maar inmiddels herkennen marktpartijen dat ‘zulke panden met een tijdelijke bestemming voorlopers kunnen zijn van gebiedsontwikkeling’.

Dat is een interessante constatering. Het broedplaatsenbeleid is rond 2000 geformuleerd om in Amsterdam, een stad bekend om de woekerhandel in vierkante meters, een kritiek minimum aan betaalbare werkruimtes voor kunstenaars en andere creatieve arbeiders te waarborgen. Die plekken van creatieve arbeid, dus arbeid waarvan het economisch rendement niet altijd direct duidelijk is, dienden te worden beschermd ‘tegen de verdrukking’ van de markt, om Van Poelgeest te echoën. De Kunststad in de NDSM-loods (2007) bewees echter de potentie van de broedplaats als waarde-vermeerderend instrument in gebiedsontwikkeling. De ontwikkeling van deze paradebroedplaats was (te) duur, zo’n 15 miljoen euro, maar groot was de triomf toen ook MTV neerstreek op de oude scheepswerf. Het Bilbao-effect aan het IJ.

Dat model van de broedplaats als lokeend is dominant geworden in het broedplaatsenprogramma. In ruimtelijk opzicht is de focus verlegd van het centrum en de oude havens eromheen, met de NDSM-werf als verste post, naar de sociaaleconomisch zwakke wijken in de stedelijke periferie zoals Nieuw-West, Noord en Zuidoost. Daar worden allerlei nieuwe betekenissen op deze culturele verzamelgebouwen geprojecteerd – deels door lokale partners en bestuurders, maar ook door de broedplaatsontwikkelaars zelf. Voetstoots wordt aangenomen dat de aanwezigheid van een broedplaats veel positieve sociaaleconomische effecten op de omgeving heeft. Niets mis mee, maar die retoriek camoufleert wel dat in dezelfde wijken duurdere maar meer duurzame voorzieningen worden afgebouwd, buurthuizen sluiten en welzijnsorganisaties worden opgedoekt. De gaten worden gelapt met mantelzorg en vrijwilligersinitiatieven, maar ook met allerhande sociaal-artistieke projecten van ‘social designers’, gemeenschapskunstenaars, kunststudenten met wegwerpcontracten en een daarin vastgelegde ‘sociale tegendienst’ – en inderdaad, broedplaatsen. Creatieve bedrijvigheid wordt gepresenteerd als haarlemmerolie tegen allerhande grootstedelijke kwalen. Maar ingewikkelde problemen zoals armoede, segregatie, criminaliteit en huisvestingspolitiek, behandel je niet met pop-up-engagement of uitzendactivisme. In kwetsbare wijken, waar de ontmanteling van de welvaartsstaat het eerst en het hevigst gevoeld wordt, tekent zich een scherpe discrepantie af tussen sociale en economische problemen die steeds dieper inslijten, en het goedwillende maar dikwijls onmachtige lapwerk van de creatieven.

Met succes heeft het broedplaatsenprogramma in het recente verleden plekken in de stad uitgekerfd die ‘anders’ zijn, en niet (alleen) de marktlogica eerbiedigen. Ook in kwetsbare buurten kunnen deze plekken een rol van betekenis spelen – zeker als het initiatief van buurtbewoners zelf uitgaat, zoals bij HW10 in Nieuw-West. Maar alle opgeklopte retoriek over sociaaleconomische verandering ten spijt, bestaat menig broedplaats bij gratie van twee predisposities: lappen en lokken. Zo dreigt in mijn ogen de culturele vrijplaats van weleer te verworden tot een compacte en gemakkelijk plaatsbare stadsvernieuwingsmachine, om tegen de kleinst denkbare prijs de leefbaarheid op een acceptabel peil te houden, in afwachting van het moment dat de sloop-nieuwbouw-machinerie weer gaat draaien.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s